Saruhan Bey: Manisa'yı Yurt Edinen ve Şehri Başkent Yapan Bey

Manisa denince akla gelen ilk isimlerden biri, şehri 1313 yılında fethederek bu toprakları Türklere yurt edinen Saruhan Bey'dir. Harzemşahlara mensup bir emirin torunu olduğu kuvvetle muhtemel görülen Saruhan Bey, yalnızca bir fatih değil; aynı zamanda Manisa'yı başkent yaparak bölgeyi imar eden, donanmasıyla denizlere açılan ve çevresindeki beyliklerle ittifaklar kuran bir devlet adamıdır. Onun liderliğinde Manisa, kısa sürede bir Türk-İslam şehri kimliğine bürünmüştür.

Manisa'nın Fethi ve Rivayetler

Manisa'nın fetih süreciyle ilgili kaynaklarda ayrıntılı bilgi bulunmuyor; ancak günümüze ulaşan rivayetler, bu önemli olayın izlerini taşıyor. Bunlardan ilki, Saruhan Bey'in şehre doğu yönünden saldırdığı ve askerlerini kalabalık göstermek için keçilerin boynuzlarına mum ya da meşale taktırdığı yönündedir. Bu savaşın ardından Manisa'nın alındığı ve savaşın yapıldığı alana Kırtık adının verildiği, halkın bu kelimeyi düşmanı kırdıktan türettiği anlatılır. İkinci rivayete göre ise çatışma sabaha kadar sürmüş, günün ilk ışıklarıyla birlikte Bizanslılar yenilerek şehrin batısındaki bölgeye kadar püskürtülmüştür. Kaçan düşmanın köye ulaştığı sırada horozlar ötmeye başladığı için buraya Horozköy denmiştir. Manisa'nın fethi eskiden bayram olarak kutlanırken bu gelenek zamanla unutulmuştur.

Beyliğin Kuruluşu ve İmar Faaliyetleri

Saruhan Bey, Manisa'yı fethettikten sonra şehri başkent yapmış ve topraklarını genişletmiştir. Donanma kurarak Yunanistan sahillerine ve Trakya kesimine seferler düzenlemiş, bu seferlerden elde ettiği ganimetlerle ekonomiyi güçlendirmiştir. Bu sayede cami, medrese, zaviye, tekke ve kütüphaneler yaptırarak Manisa'nın bir Türk-İslam şehri kimliği kazanmasını sağlamıştır. Saruhan Bey'in bu başarısında Oğuz boylarından oluşturduğu kuvvetlerin önemli rolü olmuştur. Bugün Manisa ili sınırları içinde Avşar, Karkın, Salur, Kılcanlar, Bayat, Çiğiller, Kınık, Alayuntlu, Çepni, Çavdır ve Halkavlu gibi Oğuz boylarının adlarını taşıyan yerleşim birimlerinin bulunması, en az on bir Oğuz boyunun bu yöredeki varlığının işareti olarak kabul edilmektedir.

Saruhan Bey'in bilinen tek mimari eseri, Manisa Kalesi içinde yer alan ve halk arasında Hacet Mescidi olarak da bilinen Saruhan Bey Mescidi'dir. Kale Mescidi de denilen bu yapı, 2023 yılında yeniden ihya edilmiştir.

Saruhan Bey'in Kişiliği ve İbn Batuta'nın İzlenimleri

Saruhan Bey hakkında en ilginç bilgilerden biri, ünlü seyyah İbn Batuta'nın seyahatnamesinde yer alır. İbn Batuta, Manisa'yı ziyaret ettiğinde Saruhan Bey'i birkaç ay önce ölen oğlunun türbesinde bulmuştur. Bayram gecesi ile sabahını anne baba bu türbede geçirmiştir. Çocuğun cesedi yıkanıp hazırlanmış, kalaylı ve demir kaplı tahta bir tabut içine konmuş, cesetten çıkan kokunun kaybolması için çatısı açık bir kubbeye asılmıştır. Bir süre sonra çatının örüleceği, tabutun yere indirileceği ve üstüne ölünün elbiselerinin örtüleceği anlatılmaktadır. Bu defin işlemi, Saruhan Bey ve eşinin henüz Şamanizm etkisinde olduklarını, İslamiyet'in kabulünden sonra da bu etkinin devam ettiğini göstermesi bakımından dikkat çekicidir. İbn Batuta'nın daha önce görmüştüm ben ifadesi, Türklerin Şamanizm'e olan bağlılıklarını belirten bir dipnot niteliğindedir.

Beyliğin Osmanlı'ya Katılışı

Saruhan Bey'in 1346 yılında vefatının ardından beyliğin başına sırasıyla Fahreddin İlyas Bey, Muzaffereddin İshak Bey ve Orhan Bey geçmiştir. Orhan Bey döneminde kardeşi Hızırşah iktidar mücadelesine girişmiş ve yönetimi ele geçirmiştir. Yıldırım Bayezid'in 1390 yılında Batı Anadolu harekâtı sırasında Hızırşah, barış yoluyla Manisa'yı Osmanlılara teslim etmiştir. Timur'un Ankara Savaşı'nda Yıldırım'ı mağlup etmesi üzerine Orhan Bey, Manisa'ya gelip 1403 yılında adına para bastırmıştır. Ancak Çelebi Mehmet'in 1405-1406 yıllarındaki harekâtı sırasında Hızırşah idam edilmiş ve Manisa kesin olarak Osmanlı topraklarına katılmıştır. Böylece Manisa, 1405'ten 1919'daki Yunan işgaline kadar 514 yıl Osmanlı yönetiminde kalmıştır.

Saruhan Bey'in mirası, Manisa'nın kimliğinde derin izler bırakmıştır. Onun kurduğu beylik, şehri bir uç beyliğinden Osmanlı'nın önemli bir sancağına dönüştüren sürecin başlangıcı olmuştur. Bugün Manisa'yı gezerken Saruhan Bey'in izlerini görmek mümkündür; türbesi, mescidi ve adını taşıyan pek çok eser, bu toprakların onun sayesinde Türk yurdu olduğunu hatırlatır.

Kaynak: manisa.bel.tr, tr.wikipedia.org
Görsel: Dosseman, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0